SOSYAL MEDYA BİZİ NEREYE GÖTÜRÜYOR?        

Eskiden bir haberin peşine düşmek için gazeteye, radyoya, televizyona ya da bir gazeteciye ihtiyaç vardı. Haberin kaynağı belliydi. Muhabiri belliydi. Editörü vardı. Haberi yayınlamadan önce kontrol eden birileri vardı. Yanlış yapıldığında hesabını sorulacak bir kurum, bir gazete, bir televizyon, bir gazeteci vardı.

Sonra sosyal medya hayatımıza girdi. Önce iletişimimizi kolaylaştırdı. Uzakları yakın etti. Yıllardır görmediğimiz insanları buluşturdu. Sonra fotoğraf paylaşmaya, video çekmeye, düşüncelerimizi anlatmaya başladık. Derken sosyal medya, yalnızca iletişim aracı olmaktan çıktı; başlı başına yeni bir medya düzenine dönüştü.

Bugün herkes aynı zamanda bir ‘yayıncı’. Elindeki telefon, cebindeki kamera, önündeki ekran onun gazetesi, televizyonu, radyosu…

Bir olay olduğunda çoğu zaman gazeteciden önce vatandaşın kamerası olay yerine ulaşıyor. İşte burada ‘vatandaş gazeteciliği’ dediğimiz yeni bir alan ortaya çıkıyor.

Bunun elbette çok değerli tarafları var. Bir haksızlığı görünür kılabiliyor. Bir olayın duyulmasını sağlayabiliyor. Geleneksel medyanın ulaşamadığı yerlere ulaşabiliyor.

Ama madalyonun öteki yüzü de var. Çünkü haber yapmak başka şeydir, bir olayı telefonla görüntülemek başka… Bir görüntüyü paylaşmak başka şeydir, o görüntünün ne anlama geldiğini bilmek başka… Ve en önemlisi; Her gördüğümüz şey gerçek değildir.

HABER Mİ, YÖNLENDİRME Mİ?

Bugün sosyal medyada önümüze düşen bir görüntünün nerede çekildiğini, ne zaman çekildiğini, görüntünün tamamının bu olup olmadığını çoğu zaman bilmiyoruz.  Bir fotoğrafın altına yazılan birkaç cümle, görüntünün anlamını tamamen değiştirebiliyor. Bir insanın yıllar önce söylediği bir söz bugün söylenmiş gibi gösterilebiliyor. Bir olayın başka ülkede çekilmiş görüntüsü, Türkiye’de yaşanmış gibi servis edilebiliyor. Bir video birkaç saniyelik bölümünden kesilip bambaşka bir anlam yüklenerek milyonlara ulaştırılabiliyor. Ve bütün bunların yayılması için artık milyonlarca liralık televizyon kanallarına da ihtiyaç yok.

Bir telefon yeterli.

Bir hesap yeterli.

Biraz takipçi…

Biraz cesaret…

Biraz da insanların merak duygusunu kullanmak… Gerisi geliyor.

Nitekim Reuters Institute’un 2025 araştırması, sosyal medya ve video platformlarının haber tüketimindeki ağırlığının hızla arttığını, geleneksel gazeteciliğin karşısında ‘podcast yayıncıları, YouTuber’lar, TikTok üreticileri ve kişisel markaların’ giderek daha görünür hale geldiğini ortaya koyuyor. Araştırmaya katılanların yüzde 58’i internette haber konusunda doğrunun yanlışından ayırt edilmesinden endişe duyduğunu söylüyor.

2026 araştırmasında ise küresel örneklemin yüzde 27’sinin her hafta haber ve bilgi için sosyal medya içerik üreticilerine başvurduğu görülüyor. Üstelik bu kişiler geleneksel medyaya göre daha anlaşılır ve eğlenceli bulunurken, daha az güvenilir ve tarafsız görülüyor.

İşte tehlike tam burada başlıyor. Çünkü insanlar artık yalnızca gazetecilerden haber almıyor. Önüne mikrofon konulan herkes ‘haberci’ olabiliyor. Biraz takipçisi olan herkes ‘uzman’ olabiliyor. Bir kamera karşısında kendinden emin konuşan herkes, toplumun bir kesimi tarafından ‘doğruyu söyleyen kişi’ kabul edilebiliyor. Oysa gazetecilik bir mikrofondan ibaret değildir.

Gazetecilik eğitimdir.

Araştırmadır.

Kaynak kontrolüdür.

Sorumluluktur.

Etiktir.

Ve en önemlisi, ‘Ben bunu nereden biliyorum?’ sorusunu sormaktır. Bugün ise sosyal medyada sıfatı, eğitimi, uzmanlığı belli olmayan insanlar; psikolojiden sağlığa, hukuktan dine, ekonomiden ilişkilere kadar her konuda hüküm verebiliyor.

Örneğin bir insan çıkıyor, ‘Senin burcun böyle olduğu için sen sevgini gösteremezsin’ diyor.

Bir başkası ‘Gerçek erkek karısını çalıştırmaz’ diyor.

Bir diğeri ‘Sen seviyorsun ama sevginin gereğini yapamıyorsun’ diye insanlara hayat dersi veriyor.

Bir başkası din adına konuşuyor.

Bir başkası sağlık konusunda teşhis koyuyor.

Bir diğeri birkaç kelimeyle insanların bütün hayatını açıklamaya kalkıyor.

Ve milyonlarca insan bunları dinliyor.

Ben yıllardır gazetecilik yapan bir insanım. Bir haberi hazırlarken bir insanın söylediği sözün bile kaynağını soruyoruz. Belgesini istiyoruz. Karşı tarafın görüşünü alıyoruz. Kontrol ediyoruz.

Peki sosyal medyada neden bunların hiçbirini aramıyoruz?

Çünkü ekranın karşısındaki kişi kendinden emin konuşuyor.

Takipçisi çok.

Videoları milyonlarca kez izlenmiş.

O halde ‘doğru söylüyor’ diye düşünüyoruz.

Oysa takipçi sayısı, bilgi ve uzmanlık belgesi değildir.

Bir milyon takipçi, bir insanı psikolog yapmaz.

Beş milyon takipçi, onu ilahiyatçı yapmaz.

On milyon takipçi, onu gazeteci yapmaz.

Takipçi sayısı yalnızca takipçi sayısıdır. Gerçek bilgi başka şeydir. Üstelik işin içine para girdiğinde mesele daha da karmaşık hale geliyor. Çünkü sosyal medya artık yalnızca fikir paylaşma alanı değil, aynı zamanda büyük bir ekonomik alan. İnsanlar izlenme, reklam, sponsorluk, bağış, danışmanlık, kurs ve çeşitli dijital ürünler üzerinden para kazanabiliyor.

Dolayısıyla bazı içerik üreticileri için doğruyu anlatmak kadar, hatta bazen doğruyu anlatmaktan daha önemli olan şey izlenmek olabiliyor. Çünkü algoritma çoğu zaman sakin ve dengeli cümleyi değil, insanı şaşırtan, kızdıran, korkutan, öfkelendiren veya umutlandıran içeriği öne çıkarıyor.

‘Borçlarınızdan kurtulmanın sırrı bu!’

‘Sevgiliniz geri dönecek!’

‘Şu ritüeli yaparsanız aşkınız geri gelecek!’

‘Şu kâğıda şunları yazın…’

‘Şu kadar kez okuyun, hayatınız değişsin…’

Bunların bir kısmı masum bir eğlence olabilir. Ama bazıları insanların çaresizliğini, yalnızlığını, inancını ve umutlarını ticari bir ürüne dönüştürüyor. İnsanların inançlarıyla alay etmek de doğru değildir. Dini değerleri istismar etmek de…

Dua ile ticareti, inanç ile manipülasyonu birbirine karıştırmamak gerekir. İnsanın zor zamanında dua etmesi başka şeydir; çaresiz bir insana ‘şunu yaparsan kesin sevgilin döner, borcun biter, hayatın değişir’ diyerek umut satmak başka… Burada asıl ihtiyacımız olan şey yasaklamak değil, ayırt edebilme becerisini geliştirmek.

Bunun adı da medya okuryazarlığıdır. Türkiye bu konuda aslında çok geç kalmış bir ülke değil. Medya okuryazarlığı dersi 2006-2007 eğitim yılında beş pilot ilde uygulanmaya başladı, 2007-2008’den itibaren yaygınlaştırıldı. Daha sonra ortaokullarda seçmeli ders olarak sürdürüldü. MEB ile RTÜK 2022’de imzaladığı yeni protokolle medya okuryazarlığının yanı sıra siber güvenlik ve teknoloji bağımlılığı konusunda öğrenci, öğretmen, yönetici ve velilere yönelik çalışmaların geliştirilmesini de hedefledi.

Hatta bugün de bu dersin uygulandığını gösteren MEB belgeleri bulunuyor. Ancak artık yalnızca çocuklara medya okuryazarlığı öğretmek yetmez. Anneye de babaya da öğretmek zorundayız. Çünkü çocuk sosyal medyadan bir şey öğreniyor, baba başka bir şey söylüyor. Anne başka bir videodan etkileniyor. Çocuk, ‘Sosyal medyada böyle söylüyorlar’ diyor. Baba, ‘Benim zamanımda böyle değildi’ diye karşılık veriyor.  Ve kuşaklar arasında görünmeyen bir savaş başlıyor.

SOSYAL MEDYAYI DEĞİL, KENDİMİZİ YÖNETMEK

Bu meselenin bir de psikolojik tarafı var. Sosyal medya yalnızca bilgi vermiyor. İnsanın kendisini başkalarıyla kıyaslamasına da neden oluyor. Başkalarının hayatını görüyoruz.

Mutlu ailelerini…

Başarılı çocuklarını…

Tatil fotoğraflarını…

Gösterişli evlerini…

Pahalı arabalarını…

Mutlu ilişkilerini…

Sonra dönüp kendi hayatımıza bakıyoruz. ‘Ben neden böyle değilim?’ diye düşünüyoruz. Oysa sosyal medya bize insanların hayatının tamamını değil, seçilmiş bölümünü gösteriyor. Bir insanın bir dakikalık mutlu videosu, onun hayatının tamamı değildir. Ama biz bazen o bir dakikayı gerçek hayatın tamamı zannediyoruz.

Uzmanların yaptığı araştırmalar da sosyal medyanın özellikle çocuklar ve gençler üzerindeki etkisinin tek başına ‘kaç saat telefon kullanıyor?’ sorusuyla açıklanamayacağını gösteriyor. İçeriğin niteliği, kullanım biçimi, uyku, aile ortamı, sosyal ilişkiler ve kişinin psikolojik kırılganlıkları da önem taşıyor.

Daha da önemlisi, 2025’te yayımlanan bir aile psikolojisi araştırması, elektronik medya kullanımının zaman içinde aile içindeki çatışmalarla ilişkili olabileceğine işaret ediyor. Yani mesele artık yalnızca ‘çocuğum telefonla çok oynuyor’ meselesi değil. Mesele;

Çocuğum telefonda ne görüyor?

Kime inanıyor?

Kimden etkileniyor?

Hangi davranışı normal kabul ediyor?

Hangi hayat tarzını kendisine hedef seçiyor?

Hangi insanı örnek alıyor?

Bunları konuşmamız gerekiyor. Sosyal medya fenomenlerinin özellikle gençler üzerinde ciddi bir etkisi olduğu bilimsel çalışmalarda da görülüyor. Bir araştırma derlemesi, influencerların (etkileyici, etki bırakan) gençler için önemli bir sağlık bilgisi kaynağı haline geldiğini; ancak uzmanlık eksikliği ve ticari çıkarların yanlış veya yanıltıcı bilgiler açısından risk oluşturabildiğini ortaya koyuyor.

O halde çocuğa sadece ‘Telefonu bırak’ demek yetmez. Çünkü çocuk telefonu bıraksa bile yarın yeniden eline alacak. Asıl öğretilmesi gereken şudur;

Gördüğüne hemen inanma.

Paylaşmadan önce düşün.

Kaynağını sor.

Başka bir yerden doğrula.

Bu kişi gerçekten uzman mı?

Bu bilgiyi neden söylüyor?

Bundan para kazanıyor mu?

Beni bilgilendiriyor mu, yönlendiriyor mu?

Beni korkutarak mı izlenme toplamaya çalışıyor?

İşte medya okuryazarlığı tam olarak budur. Avrupa Birliği de artık medya okuryazarlığını yalnızca okullarda verilecek teknik bir ders olarak değil, dezenformasyona karşı toplumsal dayanıklılığın bir unsuru olarak değerlendiriyor. 2025’te kabul edilen yeni yaklaşımda sosyal medya platformları, influencerlar, algoritmalar, yapay zekâ ve bilgi manipülasyonu özellikle vurgulanıyor.

Avustralya’da ise medya okuryazarlığı eğitim müfredatının içine yerleştirilmiş durumda. Öğrencilerin yalnızca bilgiye ulaşması değil, gördüğü içeriğin amacını, kaynağını, önyargısını ve arkasındaki ticari veya siyasi çıkarları sorgulaması hedefleniyor.

UNESCO da medya ve bilgi okuryazarlığını, yanlış ve yanıltıcı bilgi, nefret söylemi, dijital vatandaşlık ve yapay zekâ çağında temel yurttaşlık becerilerinden biri olarak ele alıyor.

Demek ki mesele yalnızca bizim ülkemizin meselesi değil. Dünya bunun farkında. Çünkü artık bir haber, bir görüntü, bir yalan, bir söylenti veya bir manipülasyon saniyeler içinde dünyanın bir ucundan diğer ucuna gidebiliyor.

Bazen bir insanı etkiliyor.

Bazen bir aileyi.

Bazen bir topluluğu.

Bazen bir seçimi.

Bazen bir ülkeyi…

İşte bu yüzden sosyal medyaya düşman olmamalıyız. Ama sosyal medyaya teslim de olmamalıyız. Sosyal medya çok güçlü bir araçtır. Doğru kullanıldığında bilgiye ulaştırır.İnsanları buluşturur. Sesini duyuramayanın sesi olabilir. Ama yanlış kullanıldığında insanı yanlış yönlendirir, korkutur, öfkelendirir, tüketmeye iter, inancını ve duygularını istismar edebilir. Bazen de insanın kendi hayatını başkasının hayatıyla kıyaslayarak mutsuz etmesine neden olabilir.

Bugün belki de çocuklarımıza bırakacağımız en önemli eğitimlerden biri matematik, fizik ya da yabancı dil kadar şudur; Bir bilgiyi nasıl sorgulayacağını bilmek. Çünkü geleceğin dünyasında bilgiye ulaşamayan insan değil, doğru bilgiyle yanlışı ayıramayan insan daha büyük bir tehlikeyle karşı karşıya kalacak.

Bir gazeteci olarak yıllardır haberin peşinden koşuyorum. Ama bugün hepimizin gazeteci olması gerekmiyor. Hepimizin önce iyi bir haber tüketicisi olması gerekiyor.

Bir haber gördüğümüzde hemen paylaşmak yerine bir dakika durabilmek…

Bir görüntüye öfkelenmeden önce kaynağına bakabilmek…

Bir insanı yargılamadan önce olayın tamamını öğrenebilmek…

Bir sosyal medya fenomenini dinlerken ‘Bu insanın bu konuda uzmanlığı ne?’ diye sorabilmek…

Ve en önemlisi, kendi aklımızı başkasına kiraya vermemek…

Belki de bugün çocuklarımıza, ailemize ve kendimize verebileceğimiz en değerli ders budur. Çünkü çağımızda savaşlar yalnızca silahla yapılmıyor. Bilgiyle de yapılıyor. Ve bazen insanı değiştirmek için eline silah vermek gerekmiyor.

Bir telefon yeterli.

Bir video yeterli.

Bir cümle yeterli.

Bir ‘tık’ yeterli.

Her an, her şey olabilir. Mesele o ‘bir tıkın’ bizi nereye götürdüğünü anlayabilmekte…

Sevgiyle Kalın.